یک جنگ ابدی در راه است؟ / حمله زمینی به ایران؟
کارشناس مسائل آمریکا با اشاره به نبود راهبرد مشخص واشنگتن برای خروج از جنگ علیه ایران، تأکید کرد که بنبست کنونی در محاسبات دولت ترامپ میتواند این رویارویی را به جنگی طولانی و فرسایشی تبدیل کند؛ جنگی که حتی ممکن است به یک جنگ «ابدی» تبدیل شود.
شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای ۲۰۲۶ آمریکا، بهویژه در شماری از پایگاههای سنتی این حزب، پرسشهایی را درباره آینده سیاسی دونالد ترامپ، میزان نفوذ او بر حزب جمهوریخواه و سرنوشت جنبش «ماگا» ایجاد کرده است؛ تحولاتی که میتواند بر رقابتهای ریاستجمهوری ۲۰۲۸ نیز تأثیر قابل توجهی داشته باشد.
در این میان، جنگ آمریکا علیه ایران و پیامدهای اقتصادی، نظامی و سیاسی آن به یکی از محورهای اختلاف در واشنگتن تبدیل شده است. همزمان، ابهام درباره راهبرد دولت ترامپ برای خروج از جنگ در حالی که وارد دهمین ماه آن میشویم، احتمال تشدید درگیریها و تفاوت محاسبات واشنگتن و تلآویو درباره آینده ایران، پرسشهایی درباره مسیر پیش روی این رویارویی ایجاد کرده است.
این تحولات در شرایطی جریان دارد که رقابت آمریکا با چین و روسیه شدت گرفته و مناسبات قدرت در نظام بینالملل در حال دگرگونی است؛ شرایطی که آینده ایران نیز از پیامدهای آن تأثیر میپذیرد و نیز بر آن تاثیر میگذارد.
ارتباط، در گفتوگویی تفضیلی با «امیرعلی ابوالفتح»، کارشناس مسائل آمریکا، به بررسی پیامدهای انتخابات میاندورهای، آینده ترامپ و جمهوریخواهان، جنگ ایران، اختلافات راهبردی آمریکا و رژیم صهیونیستی و جایگاه تهران در معادلات جدید جهانی پرداختیم.
«نه» رای دهندگان به دولت مستقر آمریکا
ابوالفتح انتخابات میاندورهای آمریکا را نوعی «همهپرسی» درباره عملکرد دولت مستقر دانست و گفت: ترامپ در سال ۲۰۲۴ با وعدههای متعددی پیروز شد که برخی از آنها اساساً امکان تحقق نداشتند. مردم آمریکا پس از دو سال، عملکرد دولت را با این وعدهها مقایسه کردند و نتیجه انتخابات سوم نوامبر نشان داد که نهتنها از عملکرد دولت رضایت ندارند، بلکه آن را تنبیه هم کردهاند و دیگر به جبهه او رای ندادند.
وی با اشاره به تغییر ترکیب کرسیهای سنا افزود: نارضایتی از ترامپ تنها به دموکراتها محدود نمیشود و مستقلها و بخشی از جمهوریخواهان را نیز در برگرفته است؛ بهطوریکه دموکراتها حتی در مناطقی که برای دههها دژهای تسخیرناپذیر جمهوریخواهان شناخته میشدند، پیروز شدند. این نتایج نشان میدهد حزب حاکم نهتنها نتوانسته پایگاه رأی خود را گسترش دهد، بلکه بخشی از آن را نیز از دست داده است.
این کارشناس مسائل آمریکا درباره شکست نامزدهای مورد حمایت آیپک در میشیگان اظهار کرد: مساله اصلی نارضایتی از وضع موجود، سیاستهای مهاجرتی و مالیاتی تا حضور ثروتمندان در قدرت و سیاست خارجی آمریکاست. بخشی از جامعه آمریکا معتقد است که سیاست خارجی آمریکا به گروگان اسرائیل درآمده و شهروندان باید هزینه تأمین امنیت آن را از طریق کمکهای مالی و تسلیحاتی یا ورود به جنگ بپردازند؛ جنگهایی که افزایش قیمت سوخت و کشته شدن نظامیان آمریکایی را به دنبال دارند. پیروزی السید در میشیگان و شکست نامزدهای مورد حمایت آیپک در انتخابات مقدماتی و نهایی نیز نشاندهنده کاهش توان این لابی در بسیج رأیدهندگان است.
ابوالفتح درباره مواضع جیدی ونس پس از انتخابات که با انتقادات زیادی در میان جمهوریخواهان مواجه شد، افزود: معاون رئیسجمهور آمریکا که به انتخابات ۲۰۲۸ چشم دوخته، میداند مخالفت با آیپک، اسرائیل و بهویژه جریان انجیلی میتواند برای آینده سیاسی او هزینه داشته باشد؛ با این حال، شدت نارضایتی به اندازهای است که این خطر را پذیرفته و یک روز پس از انتخابات، حمایت آمریکا از اسرائیل و جنگ علیه ایران را از عوامل شکست جمهوریخواهان معرفی کرده است. این موضوع از گسترش نارضایتی در درون حزب جمهوریخواه حکایت دارد.
وی در عین حال تأکید کرد: البته باید بگویم که همه منتقدان سیاستهای اسرائیل الزاماً مخالف موجودیت آن نیستند و بخشی از آنان، جریان تندرو مذهبی به رهبری نتانیاهو را عامل انحراف سیاستهای این رژیم میدانند. این نارضایتی به اندازهای است که حتی ترامپ یک روز پیش از انتخابات از توقف کمک چهار میلیارد دلاری به اسرائیل سخن گفت؛ موضوعی که نشان میدهد او نیز از پیامدهای سیاسی ادامه این حمایتها آگاه است.
احتمال فاصله گرفتن جمهوریخواهان از ترامپ
ابوالفتح در پاسخ به پرسشی درباره احتمال فاصله گرفتن جمهوریخواهان از ترامپ و جنبش ماگا گفت: نشانههایی از این روند دیده میشود، اما ترامپ همچنان برای بسیاری از هوادارانش جایگاهی فراتر از یک سیاستمدار معمولی دارد و برخی حتی به او همچون رهبری معنوی یا شخصیتی برگزیده نگاه میکنند. با وجود این، شکست نامزدهای مورد حمایتش در ایالتهایی مانند تگزاس و میشیگان نشان میدهد نفوذ او آسیب دیده است؛ هرچند واکنش تند هواداران سرسختش به مواضع ونس، از تداوم وفاداری بخش بزرگی از جریان ماگا حکایت دارد.
وی افزود: سختگیری در مقابله با مهاجرت غیرقانونی، کنترل مرزها، سیاستهای مالیاتی و مواضع ترامپ درباره هوش مصنوعی همچنان از نگاه بخشی از محافظهکاران، جزو دستاوردهای دولت او محسوب میشوند. با این حال، ترامپ نتوانسته تا اینجای کار، جایگاه سال ۲۰۲۴ خود را حفظ کند و ممکن است در دو سال آینده با شرایط دشوارتری مواجه شود.
این کارشناس مسائل آمریکا تأکید کرد: برای ارزیابی آینده نفوذ ترامپ باید منتظر تشکیل کنگره جدید و مشخص شدن نامزدهای انتخابات مقدماتی جمهوریخواهان ماند. حتی ممکن است ونس و روبیو وارد رقابت شوند و ترامپ با حمایت از روبیو نتواند نامزد مورد نظرش را به پیروزی برساند. البته روبیو گفته است در صورت نامزدی ونس وارد رقابت نخواهد شد، اما این موضع ممکن است، تغییر کند. بنابراین هنوز نمیتوان با قطعیت درباره خروج جمهوریخواهان از زیر سایه ترامپ قضاوت کرد.
ترامپ میان حمله مجدد به ایران و ادامه فشار اقتصادی مردد است
ابوالفتح در پاسخ به این پرسش که جنگ ایران بر میراث سیاسی ترامپ چه تاثیری داشته و احتمال اقدام نظامی مجدد را چقدر محتمل میدانید؟ گفت: جنگ ایران از عوامل مهم شکست جمهوریخواهان بود. هرچند نباید تمام نتیجه انتخابات را به آن نسبت داد؛ زیرا حزب حاکم معمولاً در نخستین انتخابات میاندورهای بخشی از کرسیهای خود را از دست میدهد. با این حال، ترامپ نتوانست ضرورت حمله مجدد به ایران را برای افکار عمومی توجیه کند. او پس از جنگ ۱۲روزه مدعی نابودی تأسیسات هستهای ایران شد و پیروزی خود را جشن گرفت، اما چند ماه بعد دوباره حمله کرد؛ بیآنکه روشن کند چه تهدید تازهای ایجاد شده است. بنابراین این پرسش مطرح شد که آیا ادعای نخست درباره نابودی تأسیسات درست نبود یا حمله مجدد توجیهی نداشت.
وی افزود: افزایش قیمت سوخت و تورم، کشته شدن نظامیان آمریکایی، آسیب به داراییهای واشنگتن در منطقه و کمبود مهمات نیز نارضایتیها را تشدید کرد و بخشی از جمهوریخواهان را از ترامپ رویگردان ساخت.
این کارشناس مسائل آمریکا درباره احتمال حمله مجدد ترامپ به ایران، تصریح کرد: تا سوم ژانویه ۲۰۲۷، زمان آغاز به کار کنگره جدید، احتمال اقدام نظامی نسبت به پیش از انتخابات بالاست، اما قطعی نیست. تصمیم ترامپ به دو عامل بستگی دارد؛ نخست، آمادگی نظامی آمریکا و تکمیل آرایش آفندی و پدافندی و دوم، میزان فرصتی که برای نتیجه دادن فشار اقتصادی به ایران و رسیدن به اهدافش از این مسیر، در نظر میگیرد.
ابوالفتح ادامه داد: وزیر خزانهداری آمریکا معتقد است ابزارهای اقتصادی میتوانند کاری را انجام دهند که جنگ نتوانست و جامعه اطلاعاتی و رئیس سیا نیز از این رویکرد حمایت میکنند. بنابراین ترامپ ممکن است منتظر نتیجه فشار اقتصادی بماند یا در صورت فراهم شدن شرایط نظامی، دستور حمله بدهد.
دموکراتها با جنگ ترامپ مخالفاند، نه لزوماً با فشار علیه ایران
ابوالفتح درباره توانایی کنگره تحت کنترل دموکراتها برای جلوگیری از جنگ تازه با ایران گفت: باید میان انتظارات افکار عمومی و اختیارات واقعی کنگره تفاوت قائل شد. دموکراتها در انتخابات، جنگ را بیدلیل و بیحاصل دانستند، اما مخالفت سیاسی آنان لزوماً به معنای توانایی آنها در متوقف کردن اقدام نظامی رئیسجمهور آمریکا نیست.
وی توضیح داد: بر اساس قانون اختیارات جنگی مصوب ۱۹۷۳، رئیسجمهور میتواند بدون مجوز اولیه کنگره وارد عملیات نظامی شود، اما باید دلایل آن را اطلاع دهد و ادامه عملیات پس از ۶۰ روز با محدودیتهای قانونی مواجه میشود. البته دولتها ممکن است با اعلام پایان یک عملیات و آغاز عملیاتی دیگر، این محدودیتها را دور بزنند. کنگره نیز میتواند از اهرم بودجه استفاده کند یا در مقابل تأمین هزینههای جنگ، امتیازهایی مانند کاهش سختگیریهای مهاجرتی از ترامپ بگیرد. بنابراین دموکراتها میتوانند هزینه سیاسی جنگ را برای ترامپ افزایش دهند، اما لزوماً قادر به متوقف کردن آن نیستند.
این تحلیلگر افزود: با توجه به دوقطبی شدیدی که در جامعه آمریکا است، دموکراتها در دو سال آینده برای محدود کردن برنامههای ترامپ تلاش خواهند کرد و حتی ممکن است استیضاح وزیر جنگ را مطرح و همچنان آن را دنبال کنند؛ هرچند که استیضاح هم الزاماً به برکناری منجر نمیشود.
ابوالفتح در عین حال تأکید کرد: مخالفت دموکراتها با جنگ ترامپ به معنای علاقه آنها به ایران نیست. برخی از آنها حتی مواضع سختگیرانهتری نسبت به جمهوریخواهان علیه جمهوری اسلامی دارند و ممکن است در صورت دستیابی به قدرت، خودشان نیز جنگ یا فشار اقتصادی را دنبال کنند. آنها میتوانند با بمباران مخالف باشند، اما از تحریم حمایت کنند.
وی با یادآوری نقش دموکراتها در شکلگیری تحریمهای هوشمند و افرادی مانند ریچارد نفیو در دولت بایدن، گفت: تجربه برجام نشان داد مخالفت با سیاست ترامپ الزاماً به معنای تغییر آن پس از بازگشت دموکراتها به قدرت نیست. دولت بایدن نیز با وجود انتقاد از خروج ترامپ از برجام، بخش مهمی از همان مسیر فشار را ادامه داد. بنابراین حتی روی کار آمدن رئیسجمهوری دموکرات در سال ۲۰۲۹ تضمینی برای تغییر سیاست واشنگتن در قبال ایران نیست.
سه راهبرد ایران برای کاهش آسیبپذیری در برابر آمریکا چیست؟
ابوالفتح در ادامه این گفتوگو، در پاسخ به پرسشی درباره گزینههای پیش روی تهران در مواجهه با رویکرد و سیاست ترامپ در دو سال باقیمانده از دولتش و به ویژه در سه ماه آینده، گفت: صرفنظر از اینکه کدام حزب در آمریکا قدرت را در اختیار داشته باشد، ایران باید آسیبپذیری خود را در سه حوزه اقتصاد، توان نظامی و انسجام داخلی کاهش دهد.
وی درباره وضعیت اقتصاد ایران، توضیح داد: در آینده قابل پیشبینی چشمانداز روشنی برای لغو تحریمها نمیبینم، حتی اگر توافقی حاصل شود. بهترین توافقی که در گذشته داشتیم، برجام بود که آن هم نتوانست تحریمها را مطابق انتظار برطرف کند. تصور دستیابی به توافقی بهتر از برجام با دولت کنونی ترامپ و پس از این حجم از درگیریها و تنش، دشوار است. بنابراین کاهش آسیبپذیری اقتصادی، قدرت مانور ایران را افزایش میدهد.
این کارشناس مسائل آمریکا درباره تقویت توان نظامی کشور خاطرنشان کرد: ارتقاء کمی و کیفی توان نظامی، علاوه بر توسعه تجهیزات، از جمله موشکها، پهپادها و سامانههای آفندی و پدافندی، به آمادگی جامعه برای دفاع از کشور نیاز دارد که معتقدم در این رابطه هم باید با قدرت بیشتری حرکت کنیم.
وی در ادامه بر تقویت اجماع داخلی تاکید کرد و گفت: مجموعه عوامل مذکور، هم توان مقاومت ایران در جنگ و هم قدرت چانهزنی آن در مذاکرات را افزایش میدهد و اینها بدون یکدیگر، تاثیر لازم را در عقب راندن دشمن نخواهند داشت.
هزینه جنگ هنوز واشنگتن را از ادامه رویارویی منصرف نکرده است
ابوالفتح تصریح کرد: ایران در مقایسه با ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته در حوزههای فوق، پیشرفتهایی داشته، اما هنوز نتوانسته هزینه جنگ را چنان افزایش دهد که آمریکا از گزینه نظامی منصرف شود. هرچه توان ملی تقویت شود، سایه جنگ کمرنگتر خواهد شد، ولی فعلاً با شرایطی که وجود دارد، نمیتوان انتظار داشت واشنگتن بهزودی از گزینه جنگ، صرفنظر کند.
این تحلیلگر مسائل آمریکا، در ارزیابی عملکرد ایران در جنگ ۴۰ روزه گفت: کشور در این جنگ، تنها با آمریکا مواجه نبود و اسرائیل و دیگر متحدان واشنگتن نیز در سطوح مختلف مشارکت داشتند؛ حتی برخی همسایگان تحت فشار آمریکا محدودیتهایی در مرزهای خود ایجاد کردهاند. با وجود همه فشارها، پس از حمله نهم اسفند و شهادت رهبری و شماری از فرماندهان، شاهد بودیم که ساختار سیاسی و نظامی کشور فرو نپاشید و نیروهای مسلح پس از چند ساعت فعالیتهای دفاعی خود را از سر گرفتند و طی جنگ ۴۰ روزه به عملیاتهای متعدد در سطوح مختلف ادامه دادند. همچنین فروپاشی اجتماعی مورد انتظار طرف مقابل نیز رخ نداد. این رفتار ایران، نشان میدهد آمادگیهای قبلی برای چنین شرایطی وجود داشته است و به هممه چیز فکر شده، هرچند ایران هم ضعفهایی داشته و دارد.
ابوالفتح درباره چگونگی تغییر محاسبات آمریکا برای خودداری از شروع جنگی دیگر علیه کشور، گفت: واشنگتن از نظر اقتصادی، نظامی و فناوری بهمراتب قدرتمندتر از ایران است، اما برتری قدرت الزاماً به معنای پیروزی نیست؛ همانطور که در تاریخ استقلال آمریکا، مستعمرات ضعیفتر توانستند بر امپراتوری بریتانیا غلبه کنند.
وی افزود: ایران تاکنون مقاومت کرده و هزینههای قابل توجهی به آمریکا تحمیل کرده است. در ارزیابیهای مطرحشده در واشنگتن، از دهها میلیارد دلار خسارت نظامی، هزینههای مستقیم جنگ، افزایش قیمت سوخت و تلفات نیروهای آمریکایی سخن گفته میشود. این رویارویی همچنین به اعتبار بینالمللی آمریکا آسیب زده و این پرسش را ایجاد کرده است که اگر واشنگتن نتواند در برابر ایرانِ تحت تحریم به اهدافش برسد، در رویارویی احتمالی با قدرتی مانند چین چه خواهد کرد!
این کارشناس مسائل آمریکا تأکید کرد: برای یک ابرقدرت، اعتبار بینالمللی گاهی از خسارت اقتصادی مهمتر است. ادامه توان عملیاتی ایران در منطقه و تنگه هرمز میتواند کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس را نیز به بازنگری در وابستگی امنیتی خود به واشنگتن و حرکت به سوی سازوکارهای منطقهای یا همکاری با چین سوق دهد.
وی در عین حال گفت: البته، این هزینهها هنوز محاسبات ترامپ را تغییر نداده است. او معتقد است افزایش قیمت بنزین در برابر نابودی آنچه تهدیدی بزرگ علیه آمریکا میداند، قابل قبول است و شکست انتخاباتی جمهوریخواهان را نتیجه ناتوانی دولت در توضیح ضرورت جنگ میداند، نه اصل ورود به آن. در چنین منطقی حتی حمله دوباره ممکن است برای ترامپ پذیرفتنی باشد، اما او هنوز ماهیت تهدید مورد ادعایش را روشن نکرده است. طرح ادعاهایی درباره توانایی موشکهای ایران برای رسیدن به خاک آمریکا یا تهدید جان رئیسجمهور، از نظر من تلاشی برای توجیه جنگ در افکار عمومی است؛ بهگونهای که دولت بگوید برای دفاع از لسآنجلس و سندیگو جنگیده است، نه تأمین امنیت اسرائیل. در عین حال، این روایت هم تاکنون نتوانسته جامعه آمریکا را قانع کند.
آیا با خطر تبدیل رویارویی آمریکا به جنگی بیپایان مواجهایم؟
ابوالفتح درباره چگونگی برداشته شدن سایه جنگ از ایران گفت: کشوری که خواهان پایان درگیری است، معمولاً دو راه دارد؛ یا با طرف مقابل توافق میکند و خواستههایش را میپذیرد یا چنان دست بالا را در میدان به دست میآورد که ادامه جنگ برای دشمن بهصرفه نباشد. در مورد ایران، راه نخست به معنای پذیرش خواستههای واشنگتن است. ترامپ از تسلیم بیقیدوشرط سخن میگوید و حتی تحقق ۹۳ درصد خواستههایش را هم کافی نمیداند و پیروزی صددرصدی میخواهد. از طرفی میدانیم که ایران چنین تسلیمی را نمیپذیرد. هر چند که به دلیل نابرابری قدرت، بعید است در کوتاهمدت بتواند هزینهای به آمریکا تحمیل کند که واشنگتن از ادامه رویارویی منصرف شود. بنابراین ممکن است سایه جنگ و تحریم برای مدت طولانی باقی بماند؛ گاهی به شکل درگیری پرشدت، مانند جنگهای ۱۲روزه و ۴۰ روزه و گاهی در سطحی محدودتر، مثل آنچه در تنگه هرمز جریان دارد.
این تحلیلگر مسائل آمریکا، در پاسخ به این پرسش که آیا در صورت حمله دیگر ترامپ به اهداف از پیش اعلامشده اش میرسد؟ اظهار کرد: حتی برخی کارشناسان آمریکایی معتقدند حمله سوم ولو با وارد کردن خسارت سنگین به زیرساختهای ایران، لزوماً به تسلیم جمهوری اسلامی منجر نمیشود. استدلال آنها این است که وقتی گروههایی مانند حماس، انصارالله یمن و حزبالله زیر فشار نظامی تسلیم نشدهاند، نمیتوان انتظار داشت جمهوری اسلامی صرفاً با بمباران تسلیم شود.
ابوالفتح ادامه داد: بخشی از جریانهای سیاسی آمریکا تغییر حکومت از طریق اقدام نظامی را راهحل میدانند و گروه دیگری به فشار اقتصادی، محدودسازی تجارت و محاصره دریایی امید بستهاند. با این حال، موفقیت هیچکدام تضمینشده نیست و فشارها ممکن است سالها ادامه یابد، بیآنکه واشنگتن به نتیجه مطلوب برسد؛ همانگونه که تحریمهای چند دهه گذشته نیز تمام اهداف آمریکا را محقق نکردهاند.
وی تأکید کرد: در واشنگتن پاسخ روشنی وجود ندارد که حمله مجدد نتیجه خواهد داد یا فشار اقتصادی! و اگر هیچکدام موفق نشوند، گام بعدی چیست؟ به همین دلیل است که بسیاری از منتقدان معتقدند ترامپ بدون تعیین راهبرد خروج وارد جنگ شده و خطر تبدیل رویارویی با ایران به جنگی بیپایان یا «جنگی ابدی» وجود دارد.
این کارشناس مسائل آمریکا خاطرنشان کرد: جنگ فرسایشی خسارات بیشتری به ایران وارد میکند، اما برای آمریکا نیز مطلوب نیست که یک دهه در چنین وضعیتی باقی بماند. اقتصاد و زیرساختهای آمریکا ممکن است کمتر آسیب ببینند، ولی اعتبار جهانی آن میتواند خسارت سنگینی متحمل شود.
اجماع ملی زمانی شکل میگیرد که هیچ گروهی دیگری را حذف نکند
ابوالفتح درباره چگونگی حفظ انسجام داخلی در شرایط فعلی، گفت: در جامعه متکثری مانند ایران نمیتوان انتظار داشت همه گروهها یکصدا باشند. اختلاف سیاسی در تمام کشورها وجود دارد و تنها در نظامهای تکحزبی و سرکوبگر امکان ابراز مخالفت فراهم نیست. مسئله اصلی این است که اختلافات هنگام حمله دشمن خارجی چه تأثیری بر همبستگی ملی میگذارند.
وی افزود: در جنگ ۴۰ روزه، با وجود اختلافات سیاسی، بخشهای مختلف جامعه در دفاع از کشور همبستگی نشان دادند. حتی برخی مخالفان جمهوری اسلامی در خارج از کشور نیز به دلیل تعلق خاطر به ایران و مخالفت با حملات خارجی، از کشور حمایت کردند یا از جریانهای حامی حمله فاصله گرفتند. البته تجربه حفظ اجماع در بحرانهای گذشته تضمین نمیکند که این همبستگی در آینده نیز تکرار شود.
این کارشناس مسائل آمریکا درباره نقش ایده گرد آمدن حول «ایران» در حفظ وحدت ملی، اظهار کرد: انگیزههای مردم برای دفاع از کشور متفاوت است؛ گروهی با انگیزه ملیگرایانه و حفظ تمامیت ارضی، برخی بر اساس باورهای مذهبی و عدهای برای حفظ امنیت و معیشت خود وارد میدان میشوند. همه این انگیزهها باید امکان بروز داشته باشند. حذف شعارهای مذهبی به سود شعارهای ملی یا برعکس، تنها شکافهای اجتماعی را عمیقتر میکند. اجماع زمانی شکل میگیرد که هیچ گروهی دیگری را حذف نکند.
حمله زمینی آمریکا به ایران بعید است
ابوالفتح در پاسخ به پرسشی درباره احتمال حمله زمینی آمریکا به ایران با تاکید بر اینکه «چنین سناریویی را جز در شرایط بسیار استثنایی بعید میدانم» گفت: ترامپ الگوی اشغال عراق را اشتباه میداند؛ الگویی که با وجود سرنگونی حکومت، به سالها درگیری، ظهور داعش و هزینههای سنگین مالی و انسانی منجر شد.
وی افزود: الگوی لیبی نیز موفق نبود؛ زیرا حکومت سرنگون شد، اما نظم سیاسی مطلوب واشنگتن شکل نگرفت. در مقابل، به نظرم ترامپ الگوی ونزوئلا را ترجیح میدهد؛ یعنی کنار گذاشتن رأس حکومت با عملیاتی محدود و توافق با فردی درون ساختار قدرت، بدون اشغال گسترده یا فروپاشی دستگاه دولت. به نظر میرسید واشنگتن در ابتدای جنگ ۴۰ روزه تصور میکرد میتواند همین الگو را ظرف چند روز یا چند هفته در ایران اجرا کند، اما موفق نشد.
این تحلیلگر تأکید کرد: اکنون نشانه روشنی از آمادگی آمریکا برای عملیات زمینی گسترده وجود ندارد. ایرانِ ۲۰۲۶ از نظر وسعت، جمعیت و توان موشکی و پهپادی با عراق سال ۲۰۰۳ قابل مقایسه نیست. آمریکا در عراق با شرایط دشواری مواجه شد و هزاران نظامی از دست داد؛ تکرار آن تجربه در ایران منطقی به نظر نمیرسد. البته اگر فشار خارجی و بحران داخلی به فروپاشی ساختار کشور و جنگ داخلی منجر شود، ممکن است واشنگتن اعزام نیرو را با عنوان برقراری ثبات، مطرح کند. اما این سناریو با اشغال نظامی در شرایط کنونی متفاوت است. جمهوریخواهان ممکن است خواهان تضعیف یا سرنگونی جمهوری اسلامی باشند، اما عملیات زمینی طولانی را فاجعه میدانند.
آمریکا به دنبال نفوذ بر ایران و اسرائیل تضعیف آن را میخواهد
ابوالفتح درباره آنچه از آن به احتمال اجرای الگوی سوریه یا استفاده آمریکا از گروههای جداییطلب در مواجهه با ایران برخی مطرح میکنند، گفت: ارزیابی من این است که واشنگتن فعلاً تجزیه ایران را هدف اصلی خود قرار نداده است. ترامپ میخواهد تمام ایران را در حوزه نفوذ آمریکا قرار دهد و تمایلی ندارد کشوری دارای منابع گسترده نفتی و معدنی به مناطق متخاصم تقسیم شود.
وی افزود: تجربه عراق و لیبی نشان داد فروپاشی ساختار کشور و تسلط گروههای مسلح، دسترسی به منابع اقتصادی را دشوار میکند. تجزیه ایران نیز میتواند بهرهبرداری از منابع نفتی خوزستان، خارک و دیگر ظرفیتهای کشور را با خطر مواجه کند.
این کارشناس مسائل آمریکا با تأکید بر تفاوت محاسبات واشنگتن و تلآویو درباره ایران، اظهار کرد: راهبرد تجزیه ایران برای اسرائیل ملموستر است. نگرانی تلآویو صرفاً حکومت کنونی ایران نیست، بلکه ظرفیتهای بالقوه و قدرتمند سرزمین ایران است؛ فارغ از اینکه حکومت آن مذهبی، سلطنتی یا سکولار باشد. از این منظر، الگوی سوریه برای اسرائیل جذابتر است؛ کشوری با حاکمیتی ضعیف که امکان عملیات نظامی و ایجاد مناطق حائل در آن وجود داشته باشد.
ابوالفتح ادامه داد: در مقابل، آمریکا الگوی ونزوئلا، یعنی حفظ یکپارچگی ساختار کشور و همکاری با فردی درون همان ساختار را ترجیح میدهد.
وی درباره امکان تأثیرگذاری نتانیاهو بر تصمیم ترامپ برای ورود به یک جنگ دیگر، گفت: آمریکا و اسرائیل در سطح تاکتیکی هماهنگی گستردهای دارند، اما اهداف راهبردی آنها کاملاً یکسان نیست. نتانیاهو و برخی مقامات اسرائیلی معتقدند ادامه چند هفتهای بمباران میتوانست حکومت ایران را سرنگون کند و به همین دلیل از آتشبس انتقاد کردهاند. با این حال، توقف جنگ تصمیمی صرفاً شخصی نبود، بلکه ساختار سیاسی و نظامی آمریکا ادامه عملیات با هدف فروپاشی کامل ایران را خطرناک ارزیابی کرد.
این تحلیلگر افزود: در عین حال در هر جنگی دیگر، ارتش اسرائیل به هماهنگی با واشنگتن وابسته است. اگر اولویتهای تلآویو بر تصمیم آمریکا غلبه داشت، جنگ پس از ۴۰ روز متوقف نمیشد. بنابراین در صورت بروز اختلاف جدی، معمولاً اولویت واشنگتن بر خواست اسرائیل غلبه میکند.
آمریکا ریسک ورود به جنگ زیرساختی با ایران را نمیپذیرد
ابوالفتح درباره احتمال حمله گسترده به زیرساختهای ایران در یک رویارویی دیگر، گفت: باید میان دو هدف تفاوت گذاشت؛ حمله برای افزایش فشار و وادار کردن ایران به پذیرش شروط توافق یا نابودی ظرفیتهای تولیدی با هدف تضعیف بلندمدت کشور. تفاوت اصلی راهبرد آمریکا و اسرائیل در همین مسئله است.
وی توضیح داد: از نگاه جریانهای تندرو اسرائیلی، ظرفیتهایی مانند فولاد، پتروشیمی، برق، فناوریهای پیشرفته و صنایع دفاعی ایران باید نابود شوند تا حتی با تغییر حکومت نیز کشور برای دههها توان بازسازی قدرت خود را نداشته باشد. در مقابل، آمریکا بیشتر از حمله به زیرساختها بهعنوان ابزاری برای فشار و تحمیل شروط مذاکره استفاده میکند، نه لزوماً نابودی دائمی ظرفیت صنعتی ایران.
این کارشناس مسائل آمریکا درباره پاسخ احتمالی ایران به آمریکا و اسرائیل در صورت ورود به چنین جنگی، اظهار کرد: یک عدم تقارن وجود دارد؛ آمریکا میتواند زیرساختهای ایران را هدف قرار دهد، اما ایران امکان حمله مشابه به تأسیسات داخل خاک آمریکا را ندارد. بنابراین پاسخ ایران بیشتر متوجه زیرساختهای متحدان واشنگتن در منطقه خواهد بود که آثار اقتصادی غیرمستقیم بر آمریکا دارد. با این حال، این فاصله جغرافیایی جنگ زیرساختی را برای واشنگتن بیهزینه نمیکند.
ابوالفتح افزود: در جنگ ۴۰ روزه، دو طرف حملات محدودی به زیرساختها انجام دادند، اما ظاهراً کوشیدند از آستانه جنگ تمامعیار زیرساختی عبور نکنند. ورود به چنین جنگی برای آمریکا ریسک بزرگی دارد و بعید میدانم ترامپ بهآسانی آن را بپذیرد. تحولات تنگه هرمز نشان داد اختلال در منطقه تنها بر نفت اثر نمیگذارد، بلکه گاز، محصولات پتروشیمی، کودهای شیمیایی و دیگر کالاها را نیز درگیر میکند.
وی با اشاره به تفاوت زیرساختهای «تولید» و «توزیع» تصریح کرد: در جنگ اخیر، بخشی از حملات متوجه شبکههای توزیع انرژی و تأسیسات پشتیبانی بود، نه نابودی کامل ظرفیت تولید. برای مثال، میتوان برق یک پالایشگاه را قطع کرد، بدون آنکه خود پالایشگاه تخریب شود؛ زیرا بازسازی تأسیسات تولیدی ممکن است سالها طول بکشد. ایران نیز در پاسخهای خود، محاسبات مشابهی داشت. اگر در جنگ آینده ظرفیت تولید نفت و گاز بهطور گسترده هدف قرار گیرد، خسارت بسیار سنگینتر خواهد بود. به همین دلیل احتمال دارد طرفین همچنان از تخریب وسیع ظرفیت تولید خودداری کنند، هرچند تضمینی وجود ندارد.
آمریکا در ونزوئلا، منافعش را بر اشخاص ترجیح میدهد
ابوالفتح در ادامه گفتوگوی خود با ایسنا، درباره احتمال تغییر سیاست واشنگتن در قبال ونزوئلا پس از پیروزی احتمالی دموکراتها در انتخابات ۲۰۲۸ گفت: نمیتوان از اکنون با قطعیت پاسخ داد، اما آمریکا معمولاً ترتیباتی را حفظ میکند که منافعش را تأمین کنند. اگر وضعیت کنونی ونزوئلا برای واشنگتن مطلوب باشد، دلیلی ندارد دولت دموکرات بعدی در آمریکا، صرفاً به دلیل مخالفت با ترامپ آن را تغییر دهد؛ همانگونه که در موضوع برجام، بخش مهمی از ساختار تحریمهای دولت ترامپ حفظ شد.
وی افزود: اگر دلسی رودریگز بتواند منافع اقتصادی و سیاسی آمریکا را تأمین کند، واشنگتن لزوماً اصراری بر جایگزینی او با ماریا کورینا ماچادو نخواهد داشت. آنچه برای سیاستگذاران آمریکایی اهمیت دارد، نتیجه و تأمین منافع است، نه علاقه به اشخاص. البته شکست این الگو میتواند دولت بعدی را به تغییر سیاست وادار کند.
آیا نشست ترامپ، پوتین و شی مشابه کنفرانس تهران در ۱۹۴۳ است؟
این کارشناس مسائل آمریکا درباره نشست سهجانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ که قرار است پنجشنبه هفته جاری در چین برگزار شود، گفت: این دیدار مهم است، اما نباید در اهمیت آن اغراق کرد. نشست قرار است در حاشیه اجلاس اپک برگزار شود و با گردهمایی مستقلی که صرفاً برای مذاکره سه رهبر ترتیب داده شده باشد، تفاوت دارد.
ابوالفتح با رد مقایسه این نشست با کنفرانس تهران در سال ۱۹۴۳ که در برخی محافل به آن اشاره میشود، اظهار کرد: روزولت، چرچیل و استالین آن زمان دشمن مشترکی داشتند، اما امروز میان آمریکا، روسیه و چین اختلافات عمیقی وجود دارد. واشنگتن در جنگ اوکراین از کییف حمایت میکند و همزمان با پکن درگیر رقابت اقتصادی و تعرفهای است. بنابراین این سه قدرت با اهداف و منافع متفاوت وارد مذاکره میشوند.
وی درباره کنترل تسلیحات راهبردی که یکی از موضوعات اصلی این نشست عنوان شده است، توضیح داد: آمریکا معتقد است چین نیز باید در توافقهای جدید مرتبط با «نیو استارت» حضور داشته باشد؛ زیرا زرادخانه هستهای آن در حال گسترش است. در مقابل، پکن میگوید تعداد کلاهکهایش هنوز بسیار کمتر از آمریکا و روسیه است و دلیلی برای پذیرش محدودیتهای یکسان با دو قدرت دیگر، نمیبیند.
این تحلیلگر درباره جایگاه ایران در مذاکرات روز پنجشنبه این سه قدرت، گفت: منافع سه قدرت درباره ایران نیز یکسان نیست. واشنگتن به دنبال تبدیل ایران به الگویی مشابه ونزوئلاست، اما چنین وضعیتی با منافع روسیه و چین در رابطه با ایران و منطقه سازگار نیست. ممکن است توافقهای محدودی حاصل شود یا بیانیهای مشترک منتشر کنند، اما بعید است اختلافات بنیادین آنها در این نشست برطرف شود. حتی پس از نشست نیز ممکن است آمریکا به همکاری تسلیحاتی مسکو با تهران یا خرید نفت ایران از سوی پکن باز هم اعتراض کند.
ابوالفتح تأکید کرد: نباید از پیش نتیجه گرفت که ایران در این نشست معامله خواهد شد یا نظم جهانی تازهای صرفاً با توافق این سه رهبر شکل میگیرد. پیشتر نیز گفته میشد چین در ازای توافق با ترامپ، خرید نفت ایران را کنار خواهد گذاشت، اما از نگاه من بخشی از این همکاریها ادامه یافته با این تفاوت که کمتر این مساله علنی و رسانهای شده است. کشورها ممکن است در برابر فشار آمریکا فعالیتهای خود را پنهانتر کنند، نه اینکه الزاماً متوقف سازند.
تایوان و جنگ تراشهها؛ رقابتی فراتر از اختلافات تجاری
ابوالفتح در ادامه درباره تنشهای تایوان و رقابت فناوری آمریکا و چین با تاکید بر اینکه «اختلاف دو کشور ریشهای و ساختاری است» اظهار کرد: در اسناد امنیت ملی واشنگتن، چین قدرتی شناخته میشود که هم توان و هم اراده به چالش کشیدن جایگاه آمریکا را دارد. روسیه از نظر نظامی و هستهای اهمیت دارد، اما ظرفیت اقتصادی و فناورانه چین، چالشی متفاوت برای واشنگتن است.
وی افزود: جنگ تراشهها، محدودیتهای مربوط به انویدیا، هوش مصنوعی، عناصر معدنی کمیاب و تنشهای نظامی اطراف تایوان، همگی ابعاد یک رقابت بزرگترند. ممکن است امروز تیکتاک محور اختلاف باشد و فردا تراشهها یا صادرات مواد معدنی؛ موضوعات تغییر میکنند، اما رقابت ساختاری باقی میماند. بنابراین دستیابی به تفاهمی فراگیر دشوار است، هرچند دو طرف میتوانند همزمان روابط دیپلماتیک و رقابتی جدی هم داشته باشند.
جهان چندقطبی و ائتلافهایی که دیگر ثابت نیستند
ابوالفتح درباره تغییر نظم جهانی و نقش هوش مصنوعی در آن، گفت: قدرت در نظام بینالملل در حال توزیع و تکثر است. آمریکا در گذشته سهم بسیار بزرگی از اقتصاد جهانی داشت، اما با رشد اروپا، چین و دیگر بازیگران، فاصله قدرتها در حوزههای مختلف کاهش یافته است. مساله فقط توزیع قدرت میان کشورها نیست؛ ماهیت قدرت نیز تغییر کرده است. ممکن است کشوری در منابع معدنی برتری داشته باشد، دیگری در صنعت و کشوری دیگر در نرمافزار، هوش مصنوعی یا تراشه. شرکتهای بزرگ و بازیگران غیرحکومتی نیز نقش بیشتری پیدا کردهاند و هوش مصنوعی حتی مفهوم و راهبرد جنگ را تغییر میدهد.
این کارشناس مسائل آمریکا درباره تلاش واشنگتن برای حفظ برتری فناورانه خود، اظهار کرد: دولت ترامپ میکوشد پیشتازی آمریکا در بخش نرمافزاری هوش مصنوعی را با کنترل زنجیره تأمین سختافزار و تراشه تکمیل کند، اما در همه حلقههای این زنجیره دست بالا را ندارد. از این رو، فناوری به یکی از میدانهای اصلی رقابت قدرتها تبدیل شده است.
ابوالفتح درباره شکلگیری ائتلافهای جدید توضیح داد: ائتلافها بیش از گذشته سیال شدهاند. زمانی بلوکهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی تا حد زیادی بر یکدیگر منطبق بودند، اما امروز ممکن است دو کشور در حوزه نظامی متحد و در اقتصاد رقیب باشند. برای مثال، آمریکا با وجود روابط امنیتی نزدیک با اسرائیل، نسبت به مشارکت شرکتهای چینی در پروژههای زیرساختی آن حساسیت دارد.
وی افزود: کانادا نیز با وجود عضویت مشترک با آمریکا در ناتو، ممکن است در حوزه تجارت خودروهای برقی یا تعرفهها با چین همکاری کند. خود آمریکا و چین نیز با وجود رقابت شدید، روابط تجاری گستردهای دارند. بنابراین در نظم کنونی، کشورها میتوانند در یک موضوع رقیب و در موضوعی دیگر شریک باشند؛ وضعیتی که شکلگیری بلوکهای کاملاً مجزا را دشوار و محاسبات راهبردی را پیچیدهتر کرده است.
ایران در نظم جهانی جدید چه سهمی دارد؟
ابوالفتح در پایان گفتوگوی خود درباره جایگاه ایران در جهان در حال گذار گفت: برای پاسخ باید ابتدا نگاه جمهوری اسلامی به موقعیت خود را فهمید. حاکمیت معتقد است باید در نظم آینده سهمی متناسب با توان ملی داشته باشد و به همین دلیل بر استقلال، فناوری هستهای، بومیسازی تولید موشک و توسعه توان دفاعی تأکید میکند. از این منظر، خرید فناوری کافی نیست و کشور باید توان تولید مستقل داشته باشد.
وی افزود: در نگاه حاکمیت، هزینههایی مانند تحریم، جنگ و از دست دادن رهبران و فرماندهان بخشی از بهایی است که برای دستیابی به این جایگاه پرداخته شده است. جمهوری اسلامی معتقد است در این مسیر به دستاوردهایی رسیده؛ از جمله توان پاسخگویی نظامی و گسترش جغرافیای درگیری، بهگونهای که حمله یکطرفه و بدون پاسخ به ایران امکانپذیر نباشد. البته این دستاوردها بیشتر در حوزه نظامی دیده میشوند و هدف آن است که در اقتصاد و توسعه نیز نتایج مشابهی حاصل شود.
این تحلیلگر ادامه داد: در مقابل، آمریکا با تحریم و محدودسازی مبادلات اقتصادی میکوشد هزینه این مسیر را برای ایران افزایش دهد؛ با این تصور که اگر اقدام نظامی نتیجه ندهد، فشار اقتصادی و محدودیت دسترسی به منابع و کالاها میتواند تهران را به پذیرش خواستههای واشنگتن وادار کند.
ابوالفتح با تأکید بر اینکه قصد داوری قطعی درباره درستی یا نادرستی این مسیر را ندارد، گفت: از نگاه جمهوری اسلامی، ایران نسبت به ۲۰ یا ۳۰ سال گذشته توانمندتر شده و میتواند جایگاه خود را ارتقا دهد. منتقدان ممکن است در این روند نوعی پسرفت ببینند، اما برای تحلیل تصمیمهای حاکمیت باید ارزیابی آن از هزینهها و دستاوردهایش را شناخت.
وی خاطرنشان کرد: این مسیر برای ایران بسیار پرهزینه است؛ از فروش منابع با تخفیف و محدودیت دسترسی به فناوری گرفته تا محرومیتهای آموزشی و علمی. حتی محدودیت در برگزاری آزمونهای بینالمللی زبان یا تحصیل دانشجویان ایرانی در خارج از کشور میتواند در بلندمدت بر انتقال دانش و توسعه به کشور اثر بگذارد. نمیتوانم با قطعیت درباره آینده قضاوت کنم، اما حاکمیت ایران همچنان معتقد است مسیر درستی را انتخاب کرده و با وجود هزینههای سنگین، آماده ادامه دادن آن است.