برای انتخاب روغن گیربکس صنعتی، تنها توجه به برند یا گرید گرانروی کافی نیست. نوع گیربکس، شرایط بار و سرعت، دمای کاری و سازگاری روانکار با قطعات داخلی باید هم‌زمان بررسی شوند. استفاده از روغن مناسب، رعایت مقدار صحیح و انجام سرویس‌های دوره‌ای طبق دستورالعمل سازنده، به کاهش سایش و جلوگیری از مشکلات ناشی از روانکاری نامناسب کمک می‌کند.اگر درباره نوع یا مقدار روغن مناسب گیربکس اطمینان ندارید، می‌توانید مدل دستگاه و تصویر پلاک آن را برای کارشناسان شهباز موتور ارسال کنید تا با بررسی مشخصات فنی و اطلاعات سازنده، شما را در انتخاب روغن مناسب راهنمایی کنند.
انتخاب روغن مناسب در گیربکس‌های صنعتی، نقش مهمی در محافظت از چرخ‌دنده‌ها، یاتاقان‌ها و کاهش سایش قطعات دارد. بااین‌حال، روغنی که برای یک گیربکس مناسب است، ممکن است در دستگاه دیگری با سرعت، بار یا دمای متفاوت، عملکرد مناسبی نداشته باشد.
برای انتخاب صحیح، علاوه بر برند باید گرانروی، نوع روغن پایه، مشخصات گیربکس و شرایط کاری آن بررسی شوند. در ادامه، این معیارها و نکات مهم مربوط به انتخاب روغن گیربکس را توضیح می‌دهیم.
چه عواملی در انتخاب روغن گیربکس تأثیر دارند؟
اولین مرجع انتخاب روغن، دفترچه راهنما یا جدول روانکاری سازنده گیربکس است. اگر این اطلاعات در دسترس نیست، باید مدل، سایز، موقعیت نصب و مشخصات پلاک دستگاه بررسی شوند. انتخاب روغن صرفا بر اساس ظاهر گیربکس یا روانکار مصرفی دستگاهی مشابه، روش مطمئنی نیست.
نوع گیربکس و جنس قطعات
ساختار داخلی و جنس قطعات گیربکس در انتخاب روانکار اهمیت دارند. برای مثال، در بسیاری از گیربکس‌های حلزونی، ماردون فولادی با چرخ حلزون برنزی درگیر است. برخی افزودنی‌های روغن ممکن است در شرایط خاص باعث خوردگی برنز شوند؛ بنابراین سازگاری روانکار با این قطعات باید بررسی شود. البته وجود افزودنی فشارپذیر (EP) به‌تنهایی نشانه نامناسب‌بودن روغن نیست.
در گیربکس‌های هلیکال و خورشیدی نیز شرایط تماس چرخ‌دنده‌ها متفاوت است؛ بنابراین نمی‌توان تنها بر اساس نوع گیربکس، گرید مشخصی از روغن را پیشنهاد کرد.
شرایط بار و سرعت
میزان بار و سرعت گیربکس بر تشکیل لایه روانکار میان قطعات تأثیر دارند. برای مثال، شرایط کار گیربکس نوار نقاله با بار یکنواخت، با گیربکس شریدر یا میکسر دارای بارهای متغیر و ضربه‌ای متفاوت است.
هنگام انتخاب روغن باید سرعت ورودی، میزان و نوع بار، ساعات کار و شرایط راه‌اندازی مشخص باشند. گرانروی و ویژگی‌های محافظتی روانکار باید با این شرایط هماهنگ باشند؛ زیرا استفاده از روغن غلیظ‌تر یا دارای افزودنی EP نمی‌تواند اضافه‌بار یا ظرفیت نامناسب گیربکس را جبران کند.
دمای محیط و دمای کاری روغن
دما بر گرانروی روغن و کیفیت روانکاری تأثیر دارد. در سرما، روغن غلیظ‌تر می‌شود و ممکن است راه‌اندازی دشوارتر شود. در مقابل، افزایش دمای روغن باعث کاهش گرانروی آن می‌شود و در صورت کاهش بیش‌ازحد، ممکن است لایه روانکار کافی برای محافظت از قطعات تشکیل نشود.
دمای روغن داخل گیربکس نیز لزوما با دمای محیط یکسان نیست و ممکن است بر اثر تلفات مکانیکی افزایش یابد. بنابراین حداقل دمای راه‌اندازی، دمای روغن هنگام کار و محدوده دمای مجاز روانکار باید بررسی شوند. در سرمای شدید نیز ممکن است طبق دستورالعمل سازنده، پیش‌گرمایش روغن ضروری باشد.
مشخصات فنی روغن گیربکس چه معنایی دارند؟
برگه فنی روغن شامل مشخصاتی است که به شناخت ویژگی‌ها و مقایسه روانکارها کمک می‌کنند. در ادامه، مهم‌ترین این مشخصات و کاربرد هرکدام در انتخاب روغن گیربکس را به‌اختصار بررسی می‌کنیم.
گرانروی یا ویسکوزیته
گرانروی نشان‌دهنده میزان مقاومت روغن در برابر جاری‌شدن است. هرچه گرانروی بالاتر باشد، روغن غلیظ‌تر است و هرچه کمتر باشد، روغن روان‌تر خواهد بود.
گرانروی روغن‌های صنعتی معمولا با گریدهایی مانند ISO VG 150 و ISO VG 220 مشخص می‌شود. این گریدها بر اساس گرانروی روغن در دمای ۴۰ درجه سانتی‌گراد تعریف شده‌اند و عدد بالاتر نشان‌دهنده گرانروی بیشتر در این دماست.
گرانروی بالاتر همیشه به معنی روانکاری بهتر نیست. روغن بیش‌ازحد غلیظ می‌تواند تلفات انرژی را افزایش دهد و روغن بیش‌ازحد رقیق ممکن است محافظت کافی از قطعات نداشته باشد. بنابراین گرید روغن باید متناسب با مشخصات گیربکس انتخاب شود.
شاخص گرانروی
شاخص گرانروی (VI) میزان تغییر گرانروی روغن با دما را نشان می‌دهد و بر اساس مقادیر گرانروی در دماهای ۴۰ و ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد محاسبه می‌شود. به‌طور معمول، شاخص بالاتر نشان‌دهنده تغییر گرانروی کمتر با تغییر دماست؛ اما به‌تنهایی به معنی تحمل بار بیشتر نیست.
نقطه اشتعال
نقطه اشتعال، پایین‌ترین دمایی است که بخار روغن در شرایط آزمون و در حضور منبع اشتعال، به‌صورت لحظه‌ای شعله‌ور می‌شود. این عدد، حداکثر دمای مجاز کار روغن یا گیربکس را مشخص نمی‌کند.
نقطه ریزش
نقطه ریزش، پایین‌ترین دمایی است که روغن در شرایط آزمون استاندارد هنوز قابلیت حرکت دارد. این عدد به شناخت رفتار روغن در سرما کمک می‌کند، اما حداقل دمای مجاز راه‌اندازی گیربکس نیست؛ زیرا روغن ممکن است در دمایی بالاتر نیز برای راه‌اندازی بیش‌ازحد غلیظ باشد.
چگالی
چگالی، جرم روغن در واحد حجم است و معمولا در دمای مشخص، مانند ۱۵ درجه سانتی‌گراد، گزارش می‌شود. برای مقایسه دو روغن، واحد و دمای اندازه‌گیری باید یکسان باشند. چگالی به‌تنهایی معیار کیفیت روانکاری نیست.
نوع روغن پایه و برندهای شناخته‌شده روغن گیربکس
روغن‌های گیربکس صنعتی معمولا با پایه معدنی یا مصنوعی تولید می‌شوند و بسته به نوع محصول، افزودنی‌های متفاوتی برای کاهش سایش، محافظت از قطعات و مقاومت در برابر اکسیداسیون دارند. بنابراین دو روغن با گرید گرانروی یکسان، الزاما ویژگی‌های عملکردی و کاربرد مشابهی ندارند.
بهران، ایرانول، گالف، کاسترول، توتال، موبیل و شل از برندهای شناخته‌شده بازار روانکارها هستند. مشخصات هر محصول، از جمله گرید، ویژگی‌های عملکردی و سازگاری با قطعات گیربکس، باید از برگه فنی همان روغن بررسی شوند.
در مقایسه روغن‌های ایرانی و خارجی، کشور سازنده به‌تنهایی نشان‌دهنده کیفیت یا مناسب‌بودن روانکار نیست. معیار اصلی، تطابق مشخصات فنی روغن با الزامات گیربکس است. اگر چند محصول این شرایط را داشته باشند، می‌توان با مقایسه قیمت و شرایط تأمین، گزینه مناسب‌تر را انتخاب کرد.
مقدار روغن مورد نیاز گیربکس
کمبود روغن ممکن است روانکاری قطعات را مختل کند و مقدار بیش‌ازحد نیز در بعضی گیربکس‌ها باعث افزایش تلفات، دما یا مشکلات آب‌بندی شود.
مقدار روغن باید بر اساس مدل و موقعیت نصب تعیین شود؛ زیرا گیربکس‌ها در حالت افقی و عمودی به حجم متفاوتی از روغن نیاز دارند. همچنین حجم درج‌شده در کاتالوگ ممکن است تقریبی باشد و در مدل‌های دارای نشانگر سطح، کنترل روغن باید مطابق دستورالعمل سازنده انجام شود.
هنگام بررسی مشخصات و قیمت گیربکس صنعتی، بهتر است نوع و مقدار روغن توصیه‌شده و برنامه سرویس آن نیز مشخص باشد. این موارد می‌توانند بر هزینه نگهداری دستگاه در طول دوره بهره‌برداری تأثیر بگذارند.
نکات مهم در نگهداری و تعویض روغن
زمان تعویض روغن به نوع روانکار، دمای کاری، ساعات بهره‌برداری و میزان آلودگی بستگی دارد و باید طبق دستورالعمل سازنده تعیین شود.
بررسی دوره‌ای سطح روغن، نشتی، آب‌بندها، درپوش‌ها و هواکش گیربکس اهمیت دارد. در صورت ورود آب یا ذرات آلاینده، باید علت آلودگی شناسایی و برطرف شود؛ زیرا افزودن روغن تازه به‌تنهایی مشکل را حل نمی‌کند.
هنگام تغییر نوع روغن نیز، ابتدا باید مناسب‌بودن روانکار جایگزین و سازگاری آن با روغن قبلی بررسی شود. گرانروی یکسان به معنی قابلیت اختلاط نیست و ممکن است تخلیه و شست‌وشوی گیربکس ضروری باشد.
پیش از سرویس، دستگاه باید به‌صورت ایمن متوقف و در برابر راه‌اندازی ناخواسته محافظت شود. همچنین روش تعویض یا تکمیل روغن در برخی گیربکس‌های آب‌بندی‌شده متفاوت است و باید مطابق دستورالعمل همان مدل انجام شود.
