"در چه ظرفی غذا بپزیم و بخوریم تا سالمتر باشیم؟" این سؤالی است که بسیاری از خانوادهها دارند؛ بهدلیل اهمیت این مسئله در قالب سلسلهمطالبی به بررسی دقیق خواص، تأثیرات، عوارض و مزایای هر یک از ظروف پخت غذا پرداختهایم.
متأسفانه اهل فن در حیطههای مختلف، اعم از طب سنتی و جدید و صنایع غذایی و... با گفتار مغشوش و متناقض خود درباره انواع ظروف، مردم را دچار سرگردانی کردهاند؛ در این مطالب سعی شده تا در عین ایجاز، تصویری نسبتاً روشن از وضعیت ظروف غذایی موجود در بازار ایران ارائه شود؛ هرچند در برخی موارد، تناقضات ظاهری نظرات، جمعبندی محکم و مستدل را دشوار میکند.
تغذیه در هر مکتب طبی از امّهات بحثهای مربوط به پیشگیری و درمان است؛ در این بین، ظروف پختوپز، بهجهت تأثیر بر زمان و قیمت پختوپز و کیفیت و طعم غذا میتوانند از مؤلفههای مهم در تغذیه عموم مردم و نیز بهدلیل تعاملات فیزیکوشیمیایی با غذا، از عوامل تأثیرگذار در نتیجه طبی تغذیه باشند؛ اهمیت این بحث در کتب طب سنتی ایرانی باعث شده تا مؤلفین، بحثهایی مستقل را در این زمینه اختصاص دهند؛ در طب نوین، این بحثها بهطور معمول در کتب طبی ذکر نمیشوند و بهصورت پراکنده و غیرمنسجم در خلال بحثهای سایر علوم از جمله صنایع غذایی از آنها یاد میشود.
در ادامه بخش دوم مطلب "ظروف پلاستیکی" و احتیاطات استفاده از این ظروف تقدیم مخاطبان شده است:
احتیاطات استفاده از ظروف پلاستیکی و یکبار مصرف
توصیه ما این است که در حد امکان، از ظروف پلاستیکی فاصله بگیرید امّا در صورت استفاده، نکات زیر را رعایت کنید؛ اگرچه باز هم تاکید میکنیم که رعایت دقیق تمام این موارد هم نمیتواند مانع بروز اثرات منفی استفاده از پلاستیکها باشد؛ میزان آزاد شدن و مهاجرت مواد شیمیایی موجود در ساختار ظروف پلاستیکی به عوامل زیر بستگی دارد:
1. ماهیت و کیفیت تولید پلاستیک
ـ استفاده از ظروف یکبار مصرف رنگی، احتیاط بیشتری را میطلبد چرا که جنس یک بار مصرفها به گونهای است که توانایی نگهداری رنگ را ندارند و هنگام تماس با چای یا غذای داغ، رنگ حل میشود و یک لایه از آن همراه غذا یا چای میل میشود!
ـ روکشهای ارتجاعی پوشاننده مواد غذایی (موسوم به سلفونها) که از پلاستیک با کد 4 تهیه شدهاند نسبت به آنها که از پلاستیک کد 6 تهیه شدهاند، ایمنتر هستند.
ـ در صورت استفاده از چسبها و نوارهای پلاستیکی مناسب فر و اجاقهای مایکروویو از تماس مستقیم این مواد با ماده غذایی اجتناب شود.
2. طبیعت و بافت غذا
ـ ریختن مایعات یا مواد اسیدی یا چرب در این ظروف (مانند نوشابه، کاکائو، آبغوره، آبلیمو، سرکه، رب، غذاهای چرب و ...) مشکلات را تشدید میکند؛ بهویژه عادت ریختن مواد غذایی ترش مانند آبغوره و آبلیمو در ظروف PET باید مورد تجدیدنظر قرار گیرد.
ـ ظروف محتوی وعدههای غذایی نیمهآماده که قابل استفاده در مایکروویو هستند برای پخت و پز آن ماده خاص مناسب است لذا برای پخت سایر غذاها در مایکروویو از آنها استفاده نشود.
ـ از قراردادن ظروف پلی استایرن حاوی مواد غذایی چرب در فریزر خودداری کنید زیرا پلیاستایرن در کنار مواد غذایی چرب در سرما خاصیت شکنندگی پیدا کرده خطر مهاجرت مونومرها وجود دارد.
3. دمای غذا یا محیط
ـ به جز مواردی که به طور مشخص روی ظرف درج شده باشد غالب ظروف پلاستیکی برای استفاده در فرها و اجاق ها مناسب نیستند؛ هرگز ظروف پلاستیکی یکبار مصرف را در مایکروفر قرار ندهید.
ـ غالب ظروف محتوی غذاهای نیمهپخته و نیمهآماده برخلاف تصور قابلیت استفاده در اجاق و فر را ندارند؛ گوشت منجمد را به هیچ عنوان در بستهبندی پلاستیکی آن در اجاق مایکروویو یخزدایی نکنید.
ـ گرما، آزادسازی مواد شیمیایی پلاستیکها را تشدید میکند؛ استفاده از این ظروف برای نوشیدن چای یا مصرف غذاهای داغ؛ قرار دادن نان داغ در کیسه پلاستیکی و .... از آن جملهاند؛ پلیاستایرن که ماده شیمیایی تلخی است حتی در صورت تماس با مایعات و مواد غذایی بالای 40 درجه، آزاد میشود که بیش از 77 نوع بیماری سرطانزا را به همراه دارد.
این خطرات، در صورت استفاده از ظروف "پلی استایرنی" شفاف(GPPS) افزایش پیدا میکنند؛ از ظروف پلی استایرن فوم (EPS) در پیتزافروشیها هم نباید استفاده شود زیرا دمای بسیار زیاد پیتزا (بالای 120 درجه سانتیگراد) باعث ذوب شدن EPS میشود؛ استفاده از ظروف پلیاتیلنی (PE) و پرو پیلینی (PP) که به رنگ سفید هستند و به طور عمده برای بستهبندی و نگهداری محصولات لبنی، روغن و سرکه به کار میروند، برای مواد غذایی گرم و مرطوب مناسبتر هستند.
ـ سرمای زیاد هم تشدیدکننده مشکلات است؛ شایعترین حالت، فریز کردن آب در ظروف پلاستیکی است لذا باید از قرار دادن ظروف PET محتوی آب به مدت طولانی در یخچال و فریزر یا انجماد آب در بطریهای مخصوص آب معدنی خودداری کرد.
ـ قرار گرفتن این ظروف در مقابل آفتاب هم خطرناک است؛ مثل بطریهای پشت شیشه مغازهها، پشت شیشه ماشین سواری خودمان و ....
ـ استفاده از این ظروف تنها برای نوشیدنیهای سرد مناسب است و برای مواد غذایی داغ مثل چای و قهوه مناسب نیستند.
4. زمان تماس ماده غذایی با ظرف یا دفعات استفاده از ظروف
ـ ظروف پلاستیکی در اثر خم شدن یا ساییدگی، چروکیده می شوند و مونومر آزاد میکنند بنابراینظروف پلاستیکی، هر قدر مورد استفاده بیشتر و طولانیتری قرار بگیرند، مشکلات بیشتری تولید میکنندبهویژه یادتان باشد که ظروف یکبار مصرف، برای یک بار استفاده ساخته شدهاند! ظروف پلاستیکی قابل استفاده در اجاقهای مایکروویو غالباً برای یکبار استفاده پخت و پز طراحی شدهاند و استفاده مجدد از آنها در پخت و پز جایز نیست؛ ظروف پلاستیکی چندبار مصرف نیز پس از مدت زمان مشخص کارآیی و ایمنی خود را از دست میدهند؛ در صورت بروز علائمی از قبیل تغییر رنگ، خراشیدگی یا تغییر شکل و فرم از مصرف آنها اجتناب شود.
ـ ماندن طولانی غذا در این ظروف هم مسائل را بغرنجتر میکند.
نکته: در شست و شوی ظروف پلاستیکی باید دقت شود تا از خراشیدگی سطح ظرف پرهیز شود همچنین در شست و شوی این ظروف از مواد شیمیایی قوی استفاده نشود.
ظروف یک بار مصرف سلولزی
ظروف یکبار مصرف سلولزی برخلاف ظروف یکبار مصرف پلاستیکی نه تنها مشکلات زیست محیطی ناشی از پسماندها را ندارند بلکه عوارض ذکر شده از مصرف ظروف پلاستیکی را نیز ندارند امّا فعلاً گرانی این ظروف در مقابل ارزانی ظروف یکبار مصرف پلاستیکی، مانع اصلی مصرف آنهاست.